DOSYA: İnsanlığa karşı işlenmiş suçlar girdabı: Irak'ın işgali PDF Yazdır E-posta
Yazar Av. Gülden Sönmez   
Hukukun değil sadece gücün söz sahibi olmasını; bazı insanların güvenliği için tüm insanlığın, tüm özgürlüklerin ortadan kaldırılmasını ve dünya üzerinde her yönden hakim güç olmayı hedefleyen bu politikaların en bariz örneği Irak işgali ile yaşanmıştır.
Image

Suç

:

İşgal ve istila (insanlığa karşı işlenmiş suç)

Suçun işlendiği yer

:

Irak

Etki alanı

:

Yeryüzü

Mağdur

:

  1. Irak halkının her ferdi
  2. Yeryüzündeki tüm insanlar
  3. Gelecek nesiller

Suçun işlendiği tarih

:

Beş yıldır her gün

Etki süresi

:

Tahmin edilemiyor

Suçlular

:

  1. ABD-İngiltere ve müttefikleri
  2. BM Güvenlik Konseyi
  3. Üslerini, hava sahalarını, limanlarını vb. araçları kullandıran ve lojistik destek veren devletler
  4. Destekçi medya
  5. Rant elde eden iş birlikçi özel şirketler

İnsanlık, tarih boyunca çok sayıda kanlı savaşa, işgale taraf/tanık olmuştur. Son yüzyılda da iki büyük dünya savaşının, özellikle II. Dünya Savaşı’nın, çok acı sonuçları akabinde barış ve insan hakları için insanlık tarihinin en geniş taraflı belge ve sözleşmeleri imzalanmıştır. “Bunu bir daha yaşamamalıyız!” diyen o günün halkları ve yöneticileri birbirlerine söz vermişlerdir. Ancak silahlanma ve özellikle kitle imha silahlarının üretimine baktığımızda aslında bu sözlerin ve sözleşmelerin sadece görünürde kaldığı anlaşılmaktadır.
Oysa yeni dönemde savaşlar, daha silahların üretimi aşamasında sivil-asker ayırmadan bütün insanlığı, gelecek nesilleri, çevreyi, hayvanları ve nihayetinde bütün dünyayı tehdit ediyor. Özellikle ABD, İngiltere ve İsrail politikaları yeryüzünde fiziksel tahribatların yanında zihinsel olarak da büyük yıkımlara yol açıyor. Hukukun değil sadece gücün söz sahibi olmasını; bazı insanların güvenliği için tüm insanlığın, tüm özgürlüklerin ortadan kaldırılmasını ve dünya üzerinde her yönden hakim güç olmayı hedefleyen bu politikaların en bariz örneği Irak işgali ile yaşanmıştır.
Irak işgali insanlık tarihinin bir kırılma noktasıdır. Özellikleri itibarıyla tüm dünyayı hem zihinsel hem de fiziksel olarak altüst etmiş, insanlığın tüm olumlu kazanımlarını geçersiz kılmak istemiştir. İnsanlığa rağmen bütün insanlığı hedef almıştır. Normalde bütün vicdanların karşı duracağı bir süreçte birçok aktörü (medya, çokuluslu şirketler vb.) kullanarak çok geniş bir alanı kirletmiştir.
Irak işgalinin beşinci yılında sadece yaşam hakkına yönelik ihlalleri değerlendirdiğimizde ne kadar vahim bir tablo ile karşı karşıya olduğumuzu fark ederiz.

ImageBir milyondan fazla Iraklı hayatını kaybetti
İşgalin beşinci yılında ölü sayısının her geçen gün arttığı Irak’ta, 2007 yılı itibarıyla bir milyondan fazla Iraklının hayatını kaybettiği tespit edildi. Iraklılar atılan bombalarla, sonradan patlayan misket bombaları ya da mayınlarla, evlerine yapılan baskınlar sırasında, yolda yürürken veya herhangi bir yerde vurularak suikastlarla, kimyasal silahlarla yaralananların kaos ortamı nedeniyle tedavi edilememesi ve ettirilmemesi neticesinde, çatışmalarda, işkence sonucunda ve benzeri sebeplerle hayatlarını kaybetmektedirler.

Kimyasal silahlar kullanıldı
Irak işgalinin başlaması ile birlikte Irak’ta kullanılan bazı kimyasal silahlar ve bunların sonuçları noktasında birçok kişi ve kurum, dünya kamuoyunun dikkatini bu noktaya çekmeye çalıştı. Kimyasal silahların tahrip etkisi göz önünde bulundurulduğunda kaygı verici olan bu durum karşısında daha farklı tepkiler ve tedbirler alınması gerekiyordu; ancak belki de ilk kez denenen bazı silahlar için Irak’taki kaos ortamı işgalci güçler tarafından büyük bir fırsat olarak değerlendirildi. İşgalin ilk günlerinde Bağdat Havaalanı ve Felluce’de bu tür kimyasal silahların kullanıldığı kesin olarak bilinmektedir. Bölgede, bilinenin dışında bilinmeyen yeni silahların; özellikle seyreltilmiş uranyum silahlarının kullanıldığı konusunda hazırlanan raporlar ise halen yayımlanmaya devam etmektedir.

Irak’ta kurulan hapishanelerde binlerce Iraklı tutuluyor
Iraklılar, Irak’ın her yerinde, her an ABD askerleri ve işgalle kurulan kurumların asker/polisleri tarafından, hiçbir gerekçe gösterilmeksizin, alınıp Irak’ın muhtelif yerlerindeki hapishanelere götürülerek buralarda süresi belirsiz bir şekilde tutulmaktadırlar. En olmadık bahanelerle bazen de eşi, çocuğu ya da bir akrabası bulunamadığı için alınıp götürülen Iraklılar buralarda gayriinsani koşullarda kendilerine hiçbir açıklama yapılmaksızın ya da suç isnat edilmeksizin tutulmaktadırlar. On binlerce Iraklının bu şekilde alındığı, yakınlarını aramak için buralara gelip soranların da tutuklanarak hapishanelere konulduğu bilinmektedir. Halen Irak’taki muhtelif yerlerdeki hapishanelerde (işgal süresince yeterli hapishane olmamasından dolayı bazı devlet binalarının ABD askerleri tarafından hapishaneye çevrildiği bilinmektedir) sayı tam olarak tespit edilemese de on binlerce Iraklının bu şekilde tutulduğu tahmin edilmektedir. Pek çok Iraklının bu süre zarfında adil olmayan yargılamalar sonucunda idam edildiği de bilinmektedir.

Ebu Gureyb ve Irak’taki tüm hapishanelerde insanlık dışı muameleler devam ediyor
Hukuksuz bir şekilde alınıp götürülen Iraklıların yaşadığı ihlallerin boyutu Ebu Gureyb’de yaşananların ortaya çıkması ile anlaşıldı. İnsanın zalimliğinin bir ölçüsü olarak belki yüzyıllarca örnek gösterilecek Irak’taki ABD ve İngiliz askerlerinin işkenceleri cezasız kalmıştır ve halen de bu konuda bir gelişme kaydedilmemiştir. Ebu Gureyb ve diğer hapishanelerde sadistçe, keyfi işkence, kötü ve zalimane muamele sistematik olarak yürütülmüştür. Buralarda işkencenin her türlüsünün yapıldığı birçok Iraklı tanık tarafından anlatılmakta, belgelenmekte ve uluslararası topluluğa işgalle beraber işkencelerin de durdurulması için çağrı yapılmaktadır. Irak’ta uygulanan işkence, onur kırıcı, zalimane ve insanlık dışı muamelelerden bazıları şu şekilde tespit edilebilmiştir:
- Çırılçıplak soymak
- Üzerlerinde sigara söndürmek vb. her türlü fiziki acı verici muamele
- Tazyikli su tutmak
- Soğukta çırılçıplak bekletmek
- Yakınlarını dayak ve tacizle tehdit etmek
- Elektrik vermek
- Her türlü dayak
- Çırılçıplak onur kırıcı bir şekilde birbirlerinin üzerine yığmak
- Üzerlerine işemek
- Üzerlerine köpekleri saldırtmak
- Kamçı ile dövmek
- Aç ve susuz bırakmak
- Kur’an’a ve her türlü İslami değere hakaret etmek
- Küfür ve hakaret etmek
- Kur’an-ı Kerim’i atmak, üzerine pislik atmak, tekmelemek
- Başa çuval ve torbalar geçirmek

Yaklaşık 20 bin Iraklı kayboldu/kaybettirildi
Yaşam hakkının her türlü risk altında olduğu, güvenliğin ortadan kalktığı Irak’ta, işgalden bu yana çok sayıda Iraklı kaybolmuş veya kaybettirilmiştir. İşgal ile başlayan kaosun ortasında yakınları katledilen veya alınıp hapishanelere götürülen Iraklıların çocukları ortada kalmış veya kaybolmuştur. Bu kayıplarla ilgili olarak ortaya konan veriler, insan ticareti ile uğraşan çetelerin -özellikle Irak’ta bulunan özel şirketler ve ABD askerleri ile iş birliği içerisinde- kadınları fuhuş için kaçırıp sattıklarını, çocukları ise misyonerlik amacıyla götürdüklerini açıkça göstermektedir. Öte yandan bu kaos ortamında kayıplarla ilgili en önemli bulgular organ mafyasını işaret etmektedir.
Iraklı yerel kuruluşların tespitine göre sayıları 20.000’in üzerinde olduğu tahmin edilen kayıpların yakınlarının her türlü ihtimali hesap ederek sürdürdükleri arayışlar ve beklentiler kuşkusuz bu insanlar için en büyük ıstıraplardan biridir. Gerek hapishanelerde tutulanlara ulaşmak ve haber almak için gerekse kayıplarla ilgili araştırma yapmak için ödemek zorunda bırakıldıkları meblağlar, ekonomik sıkıntı içinde yaşayan ve çoğunluğu dilenmek zorunda kalan Iraklılar için neredeyse imkansızdır.

4 milyon 500 bin Iraklı yerinden edildi
İşgalle birlikte Irak’ın içerisinde yaklaşık 2 milyon Iraklı iç göçe zorlandı. Ayrıca 2 milyon 500 bin Iraklı da ülkede can güvenliği kalmadığından baskı ve zulümlerden kaçarak Irak sınırlarının dışında, başka ülke ve topraklara sığınmak zorunda kaldı. Halen oldukça güç şartlarda mülteci olarak yaşamlarını idame ettirmeye çalışan Iraklılar, ülkelerindeki işgalin son bulmasını ve ülkelerine tekrar dönüp evlerine yerleşecekleri günü beklemektedirler.

Iraklı kadın ve çocuk yaştaki genç kızlara tecavüz
Irak’ta yaşanan ve Irak halkının dini ve örfi özelliklerinden dolayı çok fazla dillendirilmeyen, ancak çok önemli oranlarda olduğu tahmin edilen temel ihlal alanlarından biri de kadınlara yönelik tecavüz vakalarıdır. Taciz, kaçırma ve tecavüz vakalarından dolayı çok sayıda Iraklı kadının ve hatta çocuk yaştaki genç kızın mağdur olduğu tahmin edilmektedir.

Beş yıllık Irak işgalinde Irak halkına ve insanlığa karşı işlenmiş suçlardan bazıları:
1. Bir milyondan fazla Iraklıyı katletmek, 200.000 Iraklıyı sakat bırakmak, milyonlarca Iraklıyı yaralamak, 5.000.000 Iraklı çocuğu yetim bırakmak.
2. Başta Amerika’da yaşayanlar olmak üzere dünya kamuoyunu Irak’taki kitle imha silahları konusunda aldatmak.
3. İşgali planlamak, hazırlamak ve yürütmek.
4. Irak’ın sivillere ait tüm alanlarına saldırmak ve bazı kentleri tamamen yok etmek.
5. Kitle imha silahları kullanmak; misket bombaları, yakıcı bombalar, seyreltilmiş uranyum ve kimyasal silahlar kullanmak.
6. İnsanların can güvenliğini tamamen ortadan kaldırmak, Guantanamo ve benzeri üsler örnekliğinde olduğu gibi dünya üzerinde de insan güvenliğini ortadan kaldırmak.
7. Bütün ülkenin altyapısını yıkmak; sağlık, eğitim vb. her türlü temel insani hizmetleri verilemeyecek hale getirmek.
8. Bütün doğayı ve çevreyi tahrip etmek.
9. Irak’ın tarihi ve kültürel mirasını yağmalamak ve yağmalattırmak; bir halkın geçmişini yok etmek.
10. Irak toplumunda etnik, mezhepsel ayrılıkçılık oluşturmak ve kasıtlı olarak iç çatışmayı körüklemek.
11. Irak’ın her yerinde, her an Iraklıları alıp hapsetmek ve bilinmeyen birçok yerde hapishaneler kurmak ve buralarda on binlerce erkek, kadın, çocuk, yaşlı Iraklıyı süresi belirsiz hapsetmek.
12. Evlerde, sokaklarda, her yerde İslami kutsallara hakaret etmek.
13. Cami ve mescitleri yok etmek.
14. Kayıp olan ya da hapishanelerde tutulan Iraklıların yakınlarının kendilerini aramalarına izin vermemek ve hiç kimseye bilgi vermemek.
15. Binlerce Iraklıyı kaybettirmek (insan tacirlerine, organ mafyasına, çetelere uygun zemin sağlamakla iş birliği yapmak).
16. Kadınlara ve çocuklara tecavüz etmek.
17. Irak halkını yerinden etmek, iç-dış göçe zorlamak.
18. Irak enerji kaynaklarını ele geçirip işletmek.
19. Iraklılara ait kıymetli menkulleri gasp etmek.
20. Irak ekonomisini uzun süre düzelemeyecek şekilde çökertmek.
21. Başta kadın ve çocuklar olmak üzere halkı dilenmeye ya da fuhuş yapmaya zorlamak.
22. Direniş gösteren Iraklıların yakınlarına her türlü kötü muameleyi yapmak.
23. Irak’taki işgali önlemeye çalışan barış taraftarlarına ölümcül şiddet uygulamak.
24. Iraklı asker ve sivillere işkence, insanlık dışı zalimane ve onur kırıcı muamelede bulunmak.
25. Iraklı alim ve kanaat önderlerine suikastlar düzenleyerek katletmek.
26. İletişimi kesmek, haber alma ve bilgi vermeyi engellemek.
27. Başta BM olmak üzere var olan uluslararası mekanizmaların işgali sonlandırıcı müdahalelerde bulunmasını engellemek.

Sonuç olarak, bu insanlık suçlarının ortadan kaldırılması ve adaletin tesisi için Irak halkının direnişi desteklenmeli ve Irak işgalden kurtulup kendi bağımsız kurumlarını oluşturana dek bölgeye destek olunmalıdır. İşgalciler derhal ve koşulsuz Irak topraklarından çekilmeli, Irak işgalinden dolayı oluşan tüm suçlar için, tüm mağdurlar adına ayrı ayrı tüm sorumlular, başta ABD Başkanı Bush olmak üzere yargılanmalıdır. İşgalin yol açtığı her türlü tahribat ve yıkımın bedeli, Irak halkına tazminat olarak ödenmelidir. Irak halkının aleyhine oluşturulan işgal dönemine ait tüm yapılanmalar yok sayılmalıdır.
 
< Önceki   Sonraki >
43. Sayı Sunuş
Değerli Okuyucularımız, Son aylarda yoğun olarak medyada yer alan, dünya gıda stoklarının azalmaya başladığı haberlerinden sonra birçok ülkede tahıl ve bakliyat fiyatlarının fahiş oranda yükselmesi, Yemen ve Mısır gibi ülkelerde gıda fiyatları için çıkan isya...
Kısa Kısa
Irak Savaşı’nın milyonerleri kimler? Savaş ve işgal, bir yandan yüz binlerce insanın hayatına mal olurken diğer yandan işgalci güçlerin servetlerini artırıyor. OMB Watch adlı kuruluşun yaptığı araştırma, ABD Kongresi’nin dörtte birinden fazlasının Irak’taki i...
DÜNYA GÜNDEMİ; Sonu gelmez yolsuzlukların başkahramanı: BM Barış Gücü askerleri
Birleşmiş Milletler (BM) Barış Gücü askerlerinin, görev yaptıkları ülkelerde çatışan taraflar arasındaki ateşkes hattının korunmasını sağlamak, çatışmaların yeniden başlamasını engellemek, gerektiğinde isyancı grupların silahsızlandırılmasını sağlamak gibi “ba...
DÜNYA GÜNDEMİ; Burundi tekrar iç savaşın eşiğinde
Burundi, farklı isyancı grupların iktidara gelmeleri nedeniyle soykırımlardan ve soykırım suçlamalarından başını alamıyor. Bir zamanların isyancıları gün gelip iktidar olunca diğerleri isyancı konumuna düşüyor. Şu anda iktidarda bulunan parti, Tutsilere karşı soykırımları ile b...
DÜNYA GÜNDEMİ; Somali'de bölgesel ve uluslararası güçlerin tetiklediği insani krizler
1,5 milyon kişinin insani yardıma muhtaç olduğu Somali’de güvenlik, Etiyopya işgali öncesinde görece iyiydi. Etiyopya ve diğer mihraklar, ülkeyi ve halkını rahat bırakıyor....
DÜNYA GÜNDEMİ; Güney Afrika Cumhuriyeti'nde yabancı düşmanlığı
Güney Afrika Cumhuriyeti, ikinci bir apartheid devrine doğru gidiyor. 1994’e kadar beyaz azınlığın siyah çoğunluğa uyguladığı ırkçı şiddet, şimdilerde Afrikalı göçmenler üzerinde yoğunlaşıyor. Göçmenlere karşı yapılanlar, ülkede tam bir i&cc...
DÜNYA GÜNDEMİ; Kasırgaya rağmen referandum, cuntaya rağmen yaşam: Myanmar gerçeği
Önce Birmanya dedik, sonra dilimize Burma yerleşti, şimdi de Myanmar oldu Güneydoğu Asya’nın bu fakir ülkesi. Altın Buda heykelleriyle dolu tapınaklarında bir avuç pirinç için dilenen insanlar, turistlerin etrafında pervane olup alacakları bir dolar karşılı...
DÜNYA GÜNDEMİ; ORTADOĞU: Lübnan'da devr-i Süleyman
Lübnan’daki yeni seçim kanunu gelecekteki sürtüşmeleri engellemeyecektir. Zira Lübnan Ortadoğu’nun minyatürü ve aynasıdır ve mayın tarlasıdır. Ortadoğu’daki karmaşa ilk önce ona yansır ve kozlar orada paylaşılır. ...
DÜNYA GÜNDEMİ; Vilayet seçimleri öncesi Şii gruplar arası gerilim
Uzun süredir hükümeti boykot eden Sünnilerin hükümete yeniden dönme kararları, Amerika’ya kök söktüren Sünni aşiretlerin, en azından önemli bir bölümünün, Amerikalılara karşı savaşmaktan vazgeçmesi, Irak cep...
DÜNYA GÜNDEMİ; Yemen'de kuzeyden yükselen ateş, Sana'yı da kuşatacak mı?
Uzunca bir süredir hükümet güçleriyle ayrılıkçı el-Husi taraftarları arasında, binlerce kişinin hayatını kaybettiği silahlı çatışmaların yaşandığı Yemen, geçtiğimiz günlerde bir parlamento üyesi ve beraberindekilere düzenlenen suikastla...
DÜNYA GÜNDEMİ; KAFKASYA: Kafkas çocuklarını yiyip bitiren gizem
Küçük Dinara okul koridorunda hissettiği bir kokunun ardından nefes alamayıp yere yığıldı. Kendine geldi gelmesine ama bir süre sonra boğazında şiddetli ağrılar hissetmeye başladı. Sonrasında da geçici bir hafıza kaybı yaşadı. Durduk yere çığlık atmaya başladı. Ha...
DÜNYA GÜNDEMİ; Bağımsız Kosova Hristiyanlaşıyor mu?
17 Şubat 2008’de Kosova Meclisi, “Bizler halkımızın demokratik yollarla seçilmiş liderleri olarak Kosova’nın bağımsız ve hakim bir devlet olduğunu ilan ediyoruz.” sözleriyle Kosova’nın bağımsızlığını tüm dünyaya duyurdu. Bu olay, nüfusunun %90...
DOSYA: AÇLIK KADER DEĞİLDİR
Artan gıda fiyatları açlık sorununun derinleşmesine neden olarak gösteriliyor; ancak gıda fiyatlarının artması ve açlığın yaygınlaşması, sadece gıda stokları ve iklim şartları ile ilgili değildir. Bu durum, gıda borsasından ve market spekülasyonlarından, biyoyakıt üreti...
DOSYA; Dünyada ve Türkiye'de açlık sorunu
İnsanoğlunun tarih boyunca en büyük endişelerinden birini açlık sorunu oluşturmuş; yoksulluk, sefalet ve ölümle birlikte açlık “mahşerin dört atlısı”ndan biri sıfatıyla anılmıştır. Bunun gayet anlaşılabilir nedenleri vardır: İnsan, hayata tutunabilm...
DOSYA; Küreselleşen açlık
Açlığın küreselleşmesi riski altında iflas eden asıl, unsur küresel kapitalist paradigmanın kendisidir....
DOSYA; Küresel gıda krizi: Nedenleri sonuçları ve öneriler
İnsanlar dünyada yeterince gıda olmadığı için değil, alım güçleri ve paraları olmadığı için, yani yoksul oldukları için açlık riski altında hayatlarını sürdürüyorlar. Yaşanan adaletsizliğin, eşitsizliğin ve dengesiz gıda dağılımının sebeple...
DOSYA; Çözüme, doğru tespitle başlamak
Bugün tüm uluslararası sözleşmelerde de belirtildiği gibi, insanın en önemli hakkı “yaşam hakkı”dır. Tüm haklar bundan sonra gelir. Açlık ise bu en önemli hakkı tehdit eden başlıca düşmandır. İnsan hayatı korunacaksa, açlık sorununa bir in...
ADANMIŞ HAYATLAR; Allame Abdulvali Kari Mirzaev
Komünist düzenden bıkmış insanlar, Abdulvali Kari’nin kişiliği ve çalışmaları sonucunda yeni bir hayatı seçti....
İKTİBAS; Geleceğin önüne kurulan bentler: Barajlar
Günümüzde el değmemiş yeni su kaynaklarının bulunduğu topraklarda yaşayan yerel halklar, etnik azınlıklar ve diğer görece güçsüz gruplar “ekonomik alanda kalkınma”nın önünde engel olarak görülüyor. ...
İSLAM COĞRAFYASI; Özgürlük savaşının tarihi adı: Moro
Bangsomorolular, bölgeye ait enstrümanları tagonggo ve kapanirong ile özgürlüğe adanmış tarihleri, yok olmaması için ellerinden geleni yaptıkları kültürleri ve öz değerleri için ağıtlar yakıyor… ...

Sayı 43

Kısa Kısa
Irak Savaşı’nın milyonerleri kimler?
Savaş ve işgal, bir yandan yüz binlerce insanın hayatına mal olurken diğer yandan işgalci güçlerin servetlerini artır...

DÜNYA GÜNDEMİ; Kasırgaya rağmen referandum, cuntaya rağmen yaşam: Myanmar gerçeği

Önce Birmanya dedik, sonra dilimize Burma yerleşti, şimdi de Myanmar oldu Güneydoğu Asya’nın bu fakir ülkesi. Altın Buda heykelleriyle dolu tapınaklarında bir avuç pi...

DÜNYA GÜNDEMİ; Bağımsız Kosova Hristiyanlaşıyor mu?
17 Şubat 2008’de Kosova Meclisi, “Bizler halkımızın demokratik yollarla seçilmiş liderleri olarak Kosova’nın bağımsız ve hakim bir devlet olduğunu ilan ediyoruz.” sö...

DÜNYA GÜNDEMİ; Vilayet seçimleri öncesi Şii gruplar arası gerilim
Uzun süredir hükümeti boykot eden Sünnilerin hükümete yeniden dönme kararları, Amerika’ya kök söktüren Sünni aşiretlerin, en azından ö...

DÜNYA GÜNDEMİ; Somali'de bölgesel ve uluslararası güçlerin tetiklediği insani krizler
1,5 milyon kişinin insani yardıma muhtaç olduğu Somali’de güvenlik, Etiyopya işgali öncesinde görece iyiydi. Etiyopya ve diğer mihraklar, ülkeyi ve halkını rahat bırak...

DOSYA; Çözüme, doğru tespitle başlamak
Bugün tüm uluslararası sözleşmelerde de belirtildiği gibi, insanın en önemli hakkı “yaşam hakkı”dır. Tüm haklar bundan sonra gelir. Açlık ise bu en öne...

DOSYA: AÇLIK KADER DEĞİLDİR

Artan gıda fiyatları açlık sorununun derinleşmesine neden olarak gösteriliyor; ancak gıda fiyatlarının artması ve açlığın yaygınlaşması, sadece gıda stokları ve iklim şartları...