Afgan halkının 1979’da başlayan Sovyet işgalinden bugüne iç savaşla ve zorlu yaşam koşullarıyla mücadelesi sürüyor. Yaklaşık 25 yıldır devam eden ve ABD müdahalesiyle pekişen bu durum, Afgan halkının dünyadaki en büyük mülteci grubunu oluşturmasına neden oldu. Sovyet işgalinden günümüze mülteci durumuna düşen milyonlarca Afgan, bugün başta komşu ülkeler Pakistan ve İran olmak üzere Orta Asya ülkeleri, Rusya, Hindistan, Avrupa, Amerika ve Avustralya’da bulunuyor.

Afgan mültecilerin en yoğun yaşadığı ülkeler Pakistan ve İran. Ancak yüksek mülteci nüfusu ekonomik durumu çok da iyi olmayan bu ülkeleri zor durumda bırakıyor. Pakistan ve İran, Afgan mültecilerin geri gönderilmeleri için Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin (BMMYK) desteğini arttırmasını bekliyor. Ancak dış müdahale ve iç savaşlardan yorgun düşmüş Afganistan gibi bir ülkeye mültecilerin geri gönderilmesi oldukça sancılı bir süreç. Esasen, BMMYK’nın geri dönüş planı dâhilinde 2002 yılından beri 2,7 milyon mülteci Pakistan’dan Afganistan’a geri gönderildi. Yaklaşık 2,6 milyon mülteci ise halen Pakistan’da bulunuyor. Bu mültecilerin bir kısmı geri dönme konusunda pek de gönüllü değil. Pakistan ise BMMYK ile yaptığı bir anlaşma doğrultusunda ülkesinde yaşayan Afgan mültecileri kayıt altına almaya başladı. Buna göre kaydedilen mültecilere üç yıl geçerli olacak bir kimlik kartı verilecek ve mülteciler programlı şekilde Afganistan’a geri gönderilecek. Bu süreçte kayıt altına alınmayanlar ise yasadışı göçmen kabul edilerek zorla geri gönderilecekler. Pakistan, geçtiğimiz aylarda BMMYK’ya yardım etmemesi halinde ülkenin kuzeyindeki üç kampta bulunan 400 bin Afgan mülteciyi zorla sınır dışı etme uyarısında bulunmuştu.

İran’daki mülteciler ise Pakistan’a nazaran topluma daha entegre olmuş durumdalar. Pakistan’daki mültecilerin çoğu kamplarda yaşarken, İran’dakiler kasaba ve şehirlerde yaşıyorlar. Ancak İran da Afganları ülkesinden geri göndermek için BMMYK’dan yardım talep ediyor. 2002 yılından beri İran’dan da 1,3 milyon mülteci ülkelerine geri döndü. Hala İran’da bulunan mültecilerin sayısı ise 900 bin civarında.

Pakistan ve İran, bu kez geri dönüş programını sonlandırmaya kararlı görünüyor. BMMYK, 2006 yılı içinde Pakistan’dan Afganistan’a dönecek olan 400 bin ve İran’dan dönecek olan 200 bin mülteciye yardım etmeyi planlıyor.