|
Kağıt üzerinde kalan Gelişme Hakkı |
|
|
|
|
Yazar Ahmet Mercan
|
 İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, barışa olan özlem, 50 milyon insanın ölümüyle derinden hissettirdi kendini. Dünyanın her yanı acı ile yoğrulunca, belki de bugün yazmaya muktedir olunamayacak, Evrensel İnsan Hakları Bildirisi ortaya çıktı. Bildiriye dair genel bir kabule karşılık, bildirinin bazı maddelerine farklı bölge devletlerince çekince kondu. Yeterince üzerinde tartışmaların yapılmadığı eleştirisi, temsilde yeterliliğin olmaması gibi nakısalarla olsa da, ilgi açısından, İHEB bigane kalınacak bir bildiri değildi.
Tarih öncesi birikimi yansıtması açısından ve ortak kabul anlayışı
ile bütün bildirilerin merkezine yerleşen İHEB üç kuşak hakları
içeriyordu.
Temel haklar; kültürel, ekonomik, sosyal haklar ve çevre, barış hakkı vs.
Merkezi
konuma yerleşen İHEB’den ilham alarak oluşan halk kategorileri, temel
metinlerle çelişmemeye özen göstermede, hassas bir yaklaşım içinde
oldular. 1986 yılında, BM Genel Kurulu’nda ele alınan Gelişme Hakkı
Bildirisi de, bu atıf ve hassasiyetleri içeriyor:
Madde 7- Bütün
Devletler, uluslararası barış ve güvenliğin kurulmasını, sürdürmesini
ve güçlendirilmesini gözetir ve bu amaçla, etkili bir uluslararası
denetim altında genel ve bütünsel silahsızlanmanın gerçekleştirilmesi
ile birlikte, etkili silahsızlanmadan ötürü tasarruf edilen kaynakların
her alandaki gelişmeye, özellikle gelişmekte olan ülkelerin gelişmesine
kullanılması için, ellerinden gelen çabayı gösterirler.
Madde 9-
1.
Bu Bildiri’de düzenlenen gelişme hakkının her unsuru, bölünmez ve
birbirine bağımlı olup her unsur bir bütün içinde ele alınır.
2. Bu
Bildiri’deki hiçbir hüküm, Birleşmiş Milletler’in amaçlarına ve
prensiplerine aykırı olduğu veya Devletlere, gruplara veya kişilere
İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’nde ve İnsan Haklarına dair
sözleşmelerde yer alan hakların ihlal edilmesini amaçlayan
faaliyetlerde bulunmaya, veya katılmaya hak tanıdığı şeklinde
yorumlanamaz.
Alıntı yaptığımız maddeler ve atıfta bulunulan diğer
metinler, birbirlerine göstermiş oldukları saygı ve anlayış bakımından
bir bütünlük ve sağlamlık oluşturmayı amaçlamaktadırlar.
Yedinci
maddede geçen, silahsızlanmanın gelişmeyi olumlu etkilemesi,
kaynakların insanlığın yararına ve her ülkenin öncelikle kendi
halklarının gelişmesine sunulması doğru bir atıf. Ne var ki, metinler
arası atıflar ve iç serinletici vurgular, pratikle hiçbir ilgi ve
ilişki arz etmiyor. Sanki metinler bir başka gezegene ait fotokopi
dosyaları. Dünyanın gelişmiş ülkeleri silahlanma yarışı yaparken, hedef
seçmeyen nükleer silahlar, hiçbir canlı seçmeden her şeyi bir anda kül
ederken, aynı maddede şöyle denilmekte:
“Silahsızlanmadan ötürü
tasarruf edilen kaynakların her alandaki gelişmeye, özellikle
gelişmekte olan ülkelerin gelişmesine kullanılması için ellerinden
gelen çabayı kullanırlar”
ABD’nin yıllık güvenlik harcamalarının beş
yüz milyar sınırına dayandığı düşünüldüğünde, Gelişme Hakkı
Bildirisi’nin yedinci maddesindeki bu vurgu, mizahtan öte, ne anlama
gelmektedir? Dünyadaki açlık sorununun çözümüne ait rakamların,
silahlanmaya ayrılan bütçelerin çok küçük bir oranıyla ortadan
kalkacağı aşikar.
 O zaman apaçık bir soru ortada durmakta. Hangi dünya doğru söylüyor? İnsan Hakları Sözleşmeleri mi, silahlar mı?
Dünyadan
yükselen dumanlar, ceset kokuları ve patlamalar silahları doğruluyor.
Bu ironik ortam, metinlerin geçerliliğini yok ederek, sözü silahlara
bıraktığını göstermektedir.
Birleşmiş Milletler, metinleri silahların arasında kalan en üst kurum olarak, varlığını tartışmalı hale getirdi.
Hukuk
mantalitesi, güçlü-zayıf ayırt etmeksizin insanlar arası, ülkeler ve
paktlar arası aynı ilkesel ve ahlaki çerçevede bölünmezlik karakteriyle
çalışır. Bu ahlaki ilkenin yara alması durumunda, söz konusu metinleri
yürürlükte tutan ve denetleyen kurumlar yara alır; önem ve itibarlarını
yitirirler.
BM de almış olduğu kararları uygulatamayan, güçlü
ülkelere söz geçiremeyen durumu ile güvenirliliğini tamamen yitirmiş,
bir tabela kurumu haline gelmiştir.
Daha kuruluşunda arızaları
bünyesinde taşıyan bir kurumun, adil karar alabilme ve uygulayabilme
şansı çok zordur. Beş ülkeye, ne adına ve nasıl, tanındığı izahtan
vareste olan “veto” hakkı, diğer bütün üye ülkeleri figüran konuma
itmiştir.
Daha da önemlisi, alınan kararların yanlı olması,
uygulamaları imkansız hale getirmekte ve karar mekanizmasının
güvenirliğinin yanında meşruiyetini de sorgulamaya açmaktadır. Bu
duruma dair pek çok örnek mevcuttur. İsrail’in BM kararlarını iki yüz
elli kez ihlal etmesi ve yine ABD’nin Irak işgali gibi, pek çok
uygulama bu tutumu belgeler mahiyettedir.
Adil bir dünyayı metin
oluşturarak kurmak mümkün değildir. Metinleri aynı tutarlılıkla
uygulayacak, adalet duygusuna sahip irade gerekli. Bu iradenin
anlayışı, kurumsallaşması; faaliyet ve denetimi aynı duyarlılıkla
tezahür etmelidir.
Uluslararası adalet mekanizmalarından yoksun
bir dünyada, elinde akıl almaz silahlara karşı taşla sopayla canlarını
ve yeraltı, yer üstü kaynaklarıyla ülkelerini korumaya çalışanların
mücadelesi söz konusu.
Bu iki ucun arasında ara tonların durumu, çok farklı değil.
Sonuç
olarak, kıtadan kıtaya istila ve işgal gücüne sahip güçlerin ve
destekçilerinin, gelişme hakkını metinlere değil silahlarına ve
imkanlarına yaslanarak uyguladıklarına şahid olmaktayız. İşgal ve
saldırıya uğrayanların da, sanal da olsa, bir tutanak zannederek
metinleri eline alıp “Ama burada böyle yazmıştınız?!” demesinden ibaret.
Yeni
adil bir dünya için, BM’de adil bir yapılanma ile vetosuz, eşit
temsilli kurumsallaşmaya ve uluslararası yetkili bağımsız mahkemelere
ihtiyaç vardır. Ancak, bütün bunlardan önce, bu yapıları oluşturacak,
adalet duygusuna sahip insana ve iradeye ihtiyaç söz konusudur.
|
|
|
