1945 yılında oluşturulan Birleşmiş Milletler (BM) sisteminin dayandığı en önemli payanda, devletlerin uluslararası ilişkilerinde güce başvurmasının ya da güç kullanma tehdidinde bulunmasının yasaklanmasıdır. Modern dünya tarihinin hiçbir döneminde böyle bir yasak uluslararası hukukun temel bir normu olarak kabul edilmiş değildi. Devletlerin egemen eşitliği, birbirlerinin içişlerine karışmalarının yasaklanması, uluslararası uyuşmazlıkların barışçıl yollarla çözümü ve uluslararası işbirliği gibi uluslararası hukuk ilkeleri, güç kullanım yasağının BM sistemi içinde hayata geçirilmesini kolaylaştıracak temel unsurlar arasında yer almaktaydı. Devletlerin uluslararası ilişkilerinde askeri güç kullanmalarının yasaklanması, sadece en vahim ve kapsamlı güç kullanımı sayılan savaş durumunda değil ve fakat daha küçük çaplı askeri güç kullanımı durumlarında da söz konusu olmaktaydı: Başka bir devletin topraklarındaki belli hedeflere yönelik hava saldırısı, askeri abluka, bir ülkedeki iç savaşa müdahale, ülke topraklarının başka bir ülkeye saldırı maksadıyla kullanımına izin vermek, askeri tehdit, vs. Yine II. Dünya Savaşı öncesinde hüküm süren uluslararası hukuk düzenlerinden farklı olarak, 1945 sonrasında ihdas edilen BM sistemi, "uluslararası barış ve güvenliği tehdit eden" savaş ve savaşa varmayan saldırganlık durumlarında, "saldırgan" devlet(ler)i cezalandırmak ve bunların saldırganlıklarının meyvesini yemelerine engel olmak maksadıyla ya da potansiyel bir saldırganlığı önleme gayesiyle, kuramsal olarak ‘etkili’ sayılabilecek bir mekanizma ihdas etmiştir.

İşte hemen hemen bütün devletlerin taraf olduğu ve biraz da bu nedenle ‘evrenselliği’ çoğu zaman sorgusuz sualsiz kabul edilen BM örgütünün, yeryüzünde barışı muhafaza etmek için kurulan organı Güvenlik Konseyi’dir. Bu organ, BM Kurucu Antlaşması’nın VII. bölümünde belirtildiği üzere, "uluslararası barış ve güvenliği ihlal eden saldırgan devletlere karşı", müşterek güç kullanımı da dahil olmak üzere, her türden yaptırımı (diplomatik yalnızlaştırma, iktisadi ambargo, vs.) uygulama yetkisine sahiptir. Bu organ 15 üye devletten oluşmaktadır ve bunların beşi "sürekli üye" statüsüne sahiptir. Nükleer silahlara da sahip olması hasebiyle "Nükleer-Beşler" diye de isimlendirebileceğimiz ABD, İngiltere, Fransa, Rusya Federasyonu ve Çin, sürekli üyeler olarak "veto yetkisi"ne sahiptirler. Bunun anlamı hakikaten çok vahimdir: Herhangi bir karar tasarısına bir sürekli üyenin karşı çıkması halinde, tüm diğer devletler olumlu oy verseler dahi, tasarı karara dönüşemeyecektir. Bir kararın çıkması için, Güvenlik Konseyi üyesi olan 15 devletten en az dokuzunun olumlu oy vermiş olması ve de hiçbir sürekli üyenin karar tasarısını veto etmemiş olması gerekir.

1990’lara dek insanlığın huzurunu kaçıran bir gerilim unsuru olan Soğuk Savaş döneminde, sosyalist ve kapitalist bloklar arasındaki kutuplaşma ve hakimiyet mücadelesi nedeniyle, Güvenlik Konseyi ‘saldırgan’ devletlere karşı ortak bir irade sergilemekten uzak kalmıştır. Önce Filistin topraklarını, sonra bazı Arap ülkelerinin topraklarını gasp eden İsrail devleti, Soğuk Savaş boyunca hiçbir yaptırım kararına maruz bırakılmadığı gibi, çok istisnai durumlar hariç, ‘kınanmaktan’ bile masun tutulmuştur. Bunun başta gelen sebebi İsrail’in ABD’nin Ortadoğu’daki jandarması ve stratejik ortağı oluşuydu. (Nitekim, günümüzde de bu durumda değişiklik olmamıştır.) Güvenlik Konseyi’nin Soğuk Savaş sırasındaki işlevsizliğinin en temel nedenlerinden birisi de, "başka devletlerin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne" en az saygı gösteren devletlerin, "uluslararası barış ve güvenliğin korunmasını" herkesten önce kendilerine vazife edinmiş (!) beş sürekli üyenin ta kendisi olmalarıdır. Sözgelimi, ABD bu dönemde Vietnam’ın yanı sıra birçok Latin Amerika ülkesini işgal etmiş ve ayrıca birçok ülkeye askeri müdahalede bulunmuştur. Rusya’nın selefi olan Sovyetler Birliği ise Macaristan, Çekoslovakya ve Afganistan’ı işgal etmiştir. Fransa, özgürlük mücadelesi veren Cezayir halkına bir tür soykırım uygulamaktan çekinmemiştir. Liste daha da uzatılabilir. Sonuç olarak, Soğuk Savaş dönemi Güvenlik Konseyi’nin kilitlendiği bir dönem olarak hatırlanacaktır.

Sovyetlerin ve sosyalist bloğun çökmesiyle birlikte ABD Başkanı (baba) George Bush, yeryüzünde barış, adalet ve işbirliğini esas alan bir ‘Yeni Dünya Düzeni’nin kurulacağını müjdelemiştir! Güvenlik Konseyi’nin daha etkin işleyebileceğinin işaretleri de bu dönemde alınmaya başlamıştı: Kuveyt’i Ağustos 1990’da işgal etmiş olan Irak, bu organın verdiği yetkiyle, ABD öncülüğündeki Koalisyon Güçleri’nce 1991 başlarında işgal ettiği topraklardan çıkarılmıştı. Belki de bundan böyle, savaş çıkaran, huzur bozan devletler kaçacak delik arayacaklardı! Bunun bir rüya olduğu kısa sürede anlaşıldı. Zaten, artık tek kutuplu dünya düzeninin tek hegemonu olarak Avrupalı müttefikleriyle birlikte zafer naraları atan ABD’nin, bir imparatorluk peşinde olduğu çok geçmeden anlaşıldı. Bu dönemde, BM Güvenlik Konseyi ABD Dışişleri Bakanlığı’na bağlı bir daire gibi çalışmaya başladı. ABD hegemonyasına karşı çıkan her devlet, 1990’lı yıllar boyunca, savaş çıkarmamış ya da saldırganlığa bulaşmamış olsa bile, sudan gerekçelerle "uluslararası barış ve güvenliği tehlikeye attığı" iddiasıyla bir türlü sonu gelmeyen yaptırım kararlarına maruz bırakıldı: Libya’ya uygulanan uçuş yasağı; yüz binlerce çocuğun ölümüne yol açan Irak’a yönelik kapsamlı ambargo, v.s. Irak, 1990’lı yıllar boyunca Amerikan hava saldırılarına uğradı; ABD, 1998’de bu kez Sudan ve Afganistan’a hava saldırısı düzenledi. Beklendiği gibi Güvenlik Konseyi’nden bu zorbalıklar karşısında herhangi bir ses gelmedi. Bu organın, Ermenistan’ın Azeri topraklarının beşte birini işgali karşısındaki sessizliği de dikkat çekiciydi. Çeçenistan’da, Filistin’de ve Keşmir’de yapılan katliamlar ve insanlığa karşı işlenen başka suçlarda da bu sessizlik bozulmadı ne yazık ki...

Sonra, ABD’de ikiz kuleleri ve Savunma Bakanlığı’nı hedef alan 11 Eylül saldırıları gerçekleşti. ABD ve müttefikleri bu olayın müsebbibi olarak önemli bir kısmı Afganistan’da konuşlanmış olan el-Kaide’yi suçladılar. Onlara göre ABD silahlı bir saldırıya uğramıştı; o nedenle bu ülkenin ‘meşru müdafaa hakkı’ kapsamında askerî güç kullanım hakkı vardı. Zaten bu tarihten sonra (İslamcı) ‘teröre karşı savaş’ ABD’nin -ve onunla işbirliği yapan Batılı ve Doğulu devletlerin- söylem düzeyindeki yeni stratejik hedefi haline geldi. Nitekim 2001’in sonlarına doğru ABD ve bazı NATO müttefikleri Afganistan’ı işgal ettiler. Bu illegal bir eylemdi, çünkü Güvenlik Konseyi işgalcilere böyle bir yetki vermiş değildi. 2003 Mart’ında ABD ve İngiltere bu kez Irak’ı işgal etti. Güvenlik Konseyi’nden böyle bir yetki alamayan bu iki ahbap çavuş, çareyi bu organı yok saymakta buldular. ABD, bugün de, İslami hareketin iktidara gelmesine engel olmak için Somali’yi bombalamakla meşgul. İşgallerin, işkencenin ve aşağılamanın gırla gittiği böyle bir dönemde, ‘hak ve hukuk’tan bahsetmek ve bu yazının başında sözünü ettiğimiz uluslararası hukuka ait kural ve ilkeleri hatırlatmak ve de Güvenlik Konseyi’nin yetkilerinden bahsetmek pek fazla bir anlam taşımıyor.

Son birkaç on yılda insan hakları alanında, uluslararası ve hatta uluslarüstü örgütlenme çerçevesinin yanısıra malların, hizmetlerin ve sermayenin serbest dolaşımını da kapsayan ticari-mali bütünleşme süreçleri bağlamında güçlü bir ‘küreselleşme’ istidadı gösteren uluslararası hukuk, aslında uluslararası ilişkileri hiç olmadığı kadar etkileme ve yönlendirme potansiyeline kavuşmuştur. Ayrıca çevrenin korunmasından uzayın hukuki statüsünün düzenlenmesine, yoksul ülkeleri kollayan uluslararası kalkınma hukukundan çocuk hakları düzenlemelerine kadar bu hukuk dalının düzenlediği alanın kapsamı da oldukça genişlemiştir. Bütün bu alanlarda geliştirilmeye çalışılan ortak yasallık ve hatta meşruiyet alanı, sadece devletleri değil ama -kapsamı daha dar olmak üzere- aynı zamanda uluslararası örgütleri, hükümetler-dışı sivil toplum örgütlerini, yerli halkları ve hatta bireyleri kendi bünyesine iktibas etmeye başlamıştır. Tüm insanlık ailesinin ortak bir dayanışma ve işbirliği sergileyerek daha adil bir uluslararası düzen oluşturma arayışı, ne yazık ki, ABD’nin başını çektiği saldırgan-barışsevmez-emperyal-doyumsuz güçlerin "savaş ve barış hukuku"nu paçavraya çevirmesi nedeniyle, her defasında sekteye uğramaktadır. Bundan sonra yapılması gereken açıktır: Tüm mazlum milletler güç birliği yapmalı ve zalimlere karşı direnç göstermelidir.