"Güvenlik" paranoyasıyla hareket ederken dahi dünyayı yaşanamaz bir yer haline getirme çabası karşısında insanlık vicdanı adalet ve barış arayışını sürdürmektedir. 90’lı yıllara gelindiğinde ise Bosna, Kosova, Ruanda, Çeçenistan ve Filistin’de işlenen suçlar karşısında devletler, sivil toplum kuruluşları ve tüm uluslararası mekanizmalar aciz kalmıştır.

İşte bu ortamda insanlığın adalet arayışı, çok etkin sivil talepler ve baskılar sonucunda 15 Haziran -17 Haziran 1998 tarihleri arasında BM’nin öncülüğünde düzenlenen bir konferans ile kalıcı bir sonuca ulaştırılmak istendi. Konferansın sonucunda Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin yargılayacağı suçlar, mahkemede uygulanacak usul ve ilkeler ile mahkemenin yapısını belirleyen 128 maddelik "Roma Statüsü" 21 çekimser ve 7 ret oyuna karşı 120 oyla kabul edildi. Statüye göre bu belge 31 Aralık 2002 tarihine kadar devletlerin imzasına açık tutuldu. 60 devletin imzası ve onayıyla Uluslararası Ceza Mahkemesi 1 Temmuz 2002’de 60. onay ile kuruldu ve yargı yetkisi başladı. 102 devlet bugün itibariyle onay vererek taraf sıfatını kazandı. Öte yandan başta ABD ve İsrail olmak üzere bazı devletler statüye onay vermedikleri gibi mahkemeyi etkisiz hale getirecek politikaları ve uluslararası mekanizmaları işletmekten geri durmadılar. Özellikle ABD’nin 90 civarında ülke ile ikili anlaşmalar yaparak "hukuksuz cezasızlık" ilkesini işlettiği ve statüye taraf olan devletleri statü hükümlerine aykırı davranmaya zorladığı açıkça biliniyor.

Türkiye ise kendi mevzuatı ile Roma Statüsü’nün çelişkisini öncelikle gerekçe göstererek statüyü henüz imzalamamıştır. Ancak Türk Ceza Kanunu’nda ve anayasada yapılan değişikliklerle bu problem son dönemde ortadan kalkmış ve Türkiye’nin de taraf olacağına dair sinyaller verilmiştir.
Uluslararası Ceza Mahkemesi, soykırım suçları, insanlığa karşı suçlar, savaş suçları ve saldırı suçları konusunda yargı yetkisine sahiptir. Bu suçlardan herhangi birisi
- Roma Statüsü’nü onaylayan devletin toprakları dahilinde işlendiğinde,
- Roma Statüsü’nü onaylayan devletin vatandaşı tarafından işlendiğinde,
- Roma Statüsü’nü onaylamayan bir devlet, bir olay karşısında mahkemenin yargı yetkisini kabul ettiğine dair bir bildirimde bulunduğunda (ad hoc)
- Suçların işlenmesi, uluslararası barış ve güvenliği tehdit veya ihlal ettiği durumlarda BM Güvenlik Konseyi, durumu uygun şekilde mahkemeye gönderdiğinde, Uluslararası Ceza Mahkemesi statüye taraf olmayan bir devletin ülkesinde ve o ülkenin vatandaşı olan ilgili kişiler hakkında soruşturma açmaya yetkilidir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi 18 yaşından küçükler hariç, görev itibariyle pozisyonu ne olursa olsun tüm gerçek kişileri yargılayabilir. Mahkemenin kuruluşundan önce işlenen suçlar için yargılama yetkisi bulunmamaktadır. Statüye göre 1 Temmuz 2002’den itibaren işlenen suçlara bakabilecektir. Mahkemenin merkezi Lahey(Hollanda)’de olup Mahkeme gerekli görürse başka yerlerde toplanabilir ve taraf olan devletlerin üzerinde görev ve yetki kullanabilir. Mahkeme için mali kaynak BM bütçesinden sağlanmaktadır.

Statüye konu işlenen bir suç ile ilgili taraf devletlerin ulusal mahkemelerinde yargılama yapılması halinde Uluslararası Ceza Mahkemesi kural olarak yargılama başlatmamaktadır. Ancak ulusal mahkemelerdeki yargılamanın göstermelik veya etkisiz/yetersiz olduğu anlaşılırsa ya da adil yargılama kurallarına uyulmazsa Uluslararası Ceza Mahkemesi statüde yer alan tamamlayıcılık ilkesi gereğince harekete geçebilmektedir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne, BM Güvenlik Konseyi’nin talebi ile, Roma Statüsü’ne taraf olan devletlerin talebi ile veya Uluslararası Ceza Mahkemesi savcısına herhangi bir kaynaktan gelen bilgi, mağdurların veya yakınlarından veya herhangi bir gerçek ya da tüzel kişiden gelecek başvurular yoluyla olmak üzere üç şekilde başvurularak soruşturma başlatılması mümkündür.
Mahkeme suçlu bulduğu ve mahkumiyet kararı verdiği kişilere para cezası, malvarlığına el koyma, 30 yıla kadar hapis ve müebbet hapis şeklinde ceza verebileceği gibi eski hale getirme, tazminat ve rehabilitasyon gibi giderim kararları da verebilir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin kuruluşundan bu yana Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nde yaşanan ve 1998’den bu yana 4 milyondan fazla insanın yaşamını kaybettiği iç çatışmalar sırasında işlenen suçlar nedeniyle soruşturma açılmış ve soruşturma sırasında çocuk cinayet ve tecavüzlerinin de öne çıktığı görülmüştür. Bu yargılama sırasında 17 Mart 2006’da Thomas Lubanga isimli lider ilk tutuklanan kişi olmuştur.

Ayrıca Mahkeme 29 Temmuz 2004’te Uganda’da beş lider ile ilgili soruşturma başlatmış ve tutuklama kararı çıkartmıştır. Darfur, Sudan, Orta Afrika Cumhuriyeti, Gürcistan, Burundi, Irak, Kolombiya, Lübnan Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne taşınan diğer önemli dosyalardan bazılarıdır.
Halen Uluslararası Ceza Mahkemesi saldırı suçunun tanımlanamaması, veto hakkı taşıyan BM Güvenlik Konseyi üyelerinden ABD, Çin ve Rusya’nın statüye taraf olmaması ve İsrail de dahil olmak üzere bu devletlerin Mahkemeyi etkisizleştirme çabası, terör suçlarının tanımı ve statüye nasıl dahil edileceği tartışmaları önümüzde duran önemli sorunlardır.

Fakat her şeye rağmen suçların cezasız kalamayacağı ve mağdurlar için adalet olması umudu, suçların işlenmesinde caydırıcı/engelleyici rolü ve cezasızlığın sona ermesi açılarından Uluslararası Ceza Mahkemesi çok önemli bir uluslararası hukuk mekanizmasıdır. Adaletten yana işlevsel olması dilenmektedir. Zira "adalet" olmadan "barış" olamayacaktır.