Mahan Abedin’in SaudiDebate.com’da yer alan "Managing Iraq’s collapse" adlı makalesindeki yaklaşımından yola çıkarak genişlettiğimiz bu basit karşılaştırma, Irak’taki işgalin 3,5 yıl ardından geldiği aşamayı görmemiz açısından önemli bir ölçüt. Amerika, küresel hegemonyasında en önemli aşamalardan biri olarak bel bağladığı ve Afganistan’dakinden çok daha basit ve yalan gerekçelerle girdiği Irak’ta, Saddam rejimini devirip yerine, "sadık" ve "demokratik" yeni Irak devletini kurmayı planlıyordu. Ancak bunu Irak ve Ortadoğu özelinde başaramadığı gibi, ABD’nin tüm dünyada gerilemesi de ivme kazandı. Amerika’ya karşı azalan güvenle birlikte, beslenen az orandaki saygı da yok oldu. Amerika, işgalden sonra Irak’tan elde edeceği lojistik ve ekonomik kazanımlarla İran’dan kurtulacak, ardından da tüm bölgede hegemonyasını pekiştirecek işlere girişecekti. Bunun için, yani Ortadoğu’da geniş çaplı bir yayılmaya zemin hazırlamak için, Irak’ta 55 askeri üs inşa etti. Ama bu da gerçekleşmediği gibi, işgali Amerikalı seçmen denilen belirsiz varlığa izah edemediği için Bush’un iç politikada gerilemesi hızlandı. (Belirsiz varlık diyoruz; çünkü Amerika’nın çok övündüğü demokrasisi aslında üçüncü dünyaya müdahale aracı olarak kullanılıyor ve halkın iradesini yansıtan "demokrasi" ile hiçbir ilgisi yok. Amerika’da seçmen yaşındakilerin sadece %40’ı kayıtlı bulunuyor. Seçimlerde de genelde bunların üçte biri oy kullanıyor. Seçim sonuçlarını ve dış politikayı etkileyen genellikle sermaye çevreleri oluyor.)

11 Eylül olaylarının oluşturduğu "Amerikan dayatmaları" ortamında kendi iktidarlarını kaybetme korkusuna kapılan Arap ülkeleri, o sıralarda bir Arap devletinin işgal edilmesine ses çıkarabilecek durumda değildi. Ama gelinen aşamada Arap ülkeleri de eskisinden çok daha cesaretli bir şekilde Amerika’ya karşı "sessiz" bir meydan okuma siyaseti uygulayabiliyor. Arap ülkeleri Irak içinde olsun, uluslararası mahfillerde olsun kendilerini hissettirmeye başladılar. Öyle ki, Ürdün ve Suudi Arabistan, Irak’a ilişkin gizli-açık pazarlıklarda en önemli duraklar haline geldi.

İşgalin başlamasından bu yana geçen 3,5 yıllık sürede yaşananlar Irak içindeki kesimlerin de kendi taktik ve stratejilerini şekillendirmesinde önemli bir unsur oldu. Sünniler ve Baasçılar çatışan kesimi temsil ederken, Şiiler ve Kürtler –öyle ya da böyle- Amerika ile uzlaşan kesim durumundalar.
Çatışan gruplar bakımından Amerika’yı yenmenin en önemli yolu ülkede iç savaşın çıkması ve ABD-İran dolaylı armonisinin bozulması idi. Bunu yapmanın yolu da Şiileri misillemeye zorlayacak şiddette eylemlerle hedef almak ve kaosu tırmandırarak içeride etnik ve mezhebi savaşı başlatmak idi. Böylece, iç savaş sebebiyle daha fazla kaosun içine gömülecek olan Irak, Amerika için olduğu kadar İranlılar açısından da büyük bir risk alanı haline gelecekti. Nitekim Amerikalılar, halihazırda kontrol ve uzlaşma için Sünni Arap devletlerine her zamankinden daha fazla meyletmek zorunda kaldı ve bu da onları, Irak’ta doğrudan taraf haline getirerek İran’ın kozlarını zayıflatmaya başladı. Tahran yönetiminin bu günlerde hiç istemeyeceği şey, Sünnilik bağı ile Irak’ta silahlı gruplara ulaşması hiç zor olmayan Suudi Arabistan’ın ve diğer körfez ülkelerinin oyuna katılmaları.

İran için Irak’taki en riskli gelişmelerden bir diğeri de, giderek parçalanmakta olan Irak toplumundaki nüfuzunu önümüzdeki yıllarda muhafaza edememek. Irak’ta İran’a hiç güvenilmediği kesin. 40 yıllık Baas rejiminin İran karşıtı propagandaları ile büyümüş bir nesil yaşıyor Irak’ta. Üstelik zannedildiğinin aksine, -giderek güçlenen Sadr grubunu düşündüğümüzde- Şiiler üzerinde doğrudan İran nüfuzu su götürür bir iddia. Ama Irak’taki Şiilerin birçok açıdan İran’a muhtaç oldukları da bir gerçek. Bu hassas denge içinde işgalin Amerika ve İran açısından tam bir çıkmaza doğru gittiği söylenebilir.
Peki direniş açısından durum nereye gidiyor? Bu konuda direniş gruplarının ve beklentilerinin homojen olmadığını daha önce defalarca söylemiştik. Bugün Irak içinde eylem yapan onlarca grubun hepsinin direnişle özdeşleştirilmesi ne kadar yanlış ise, bunların her birinin hedefinin Amerika olduğunu söylemek de doğru değil. Belki de direnişçilerin en önemli çıkmazı, kendilerinin, Saddam yönetimi yanlısı Baasçılar ile yabancı savaşçılardan ayırt edilememeleri. Grupların bir kısmı yukarıda belirttiğimiz gibi Şiileri savaşın içine çekmeyi öncelikli strateji olarak görürken, kimi gruplar iç savaş riski taşıyan her türlü eylemden kaçınmaya özen gösteriyor. Bu bakımdan her birinin geleceğini, Bağdat’taki Sünni siyasilerin pazarlıkları ile bağlantılı düşünmek gerekiyor. Bağdat’ta iktidar paylaşımı üzerinde ittifakın koşulları netleşir ise, silahların ne kadar konuşacağı daha net görülebilecek.